Środa, 23 Kwiecień 2014

Modyfikacja:08:25:47 PM GMT

Tu jesteś: Kresy Etnografia Polskie Kresy Góralszczyzna Polska
Find us on Facebook

Góralszczyzna Polska

Email Drukuj PDF

Góralszczyzna Polska zajmuje południową część polskiego obszaru etnicznego, tę która położona jest w południowo–zachodniej części Małopolski, na Śląsku Cieszyńskim, ale też poza granicami Rzeczypospolitej, wyrokiem historii bądź w wyniku późniejszego osadnictwa, w Republice Czeskiej, na Słowacji, w Rumunii, na Ukrainie, Węgrzech i b. Jugosławii. Tamże, Górale Polscy1 stanowią  cząstkę (Ukraina), wyraźną (Republika Czeska, b. Jugosławia, Węgry) bądź zasadniczą część składową (Słowacja2, Rumunia) polskiej mniejszości narodowej, a dziedzictwo kulturowe, mowa, doświadczenia historyczne Górali Polskich tamże stanowią zarazem na tych terenach o obliczu polskości w ogóle.3

Związek Podhalan jest organizacją ogółu Górali Polskich. Góralski Ruch Regionalny narodził się na Podhalu, ze względu na szczególną kulturotwórczą rolę, którą region ten odgrywał u progu ubiegłego wieku, a następnie po odzyskaniu niepodległości. Wtedy z kolei, zaistniał także na Żywiecczyźnie, stanowiącej obok Podhala drugi filar Góralszczyzny Polskiej. Okres dwudziestolecia międzywojennego oznaczał wejście związku na drogę zjednoczenia ziem górskich, w pierwszym rzędzie Górali Polskich. Organizacja nasza rozwijała się zarówno liczebnie jak i strukturalnie. Okresy okupacji i stalinizmu przerwały ten proces, lecz odbudowa i rozwój struktur Związku w kolejnych dziesięcioleciach trwały, mimo niekorzystnych warunków. Odzyskanie wolności przed osiemnastu laty umożliwiło, już w pełnym zakresie wejście Związku na drogę, którą kroczył w okresie międzywojennym, kierowany ideowo i organizacyjnie przez takich ludzi jak Władysław Orkan, Feliks Gwiżdż i Jakub Zachemski. Idea zjednoczenia całej Góralszczyzny Polskiej wypełnia się w szczególności w okresie ostatnich dziewięciu lat, obejmując aktualnie obszar pomiędzy rzekami Olzą na zachodzie a Popradem na wschodzie wraz ze strukturami w głębi kraju.
Przybliżmy zatem obraz Góralszczyzny Polskiej. Celem niniejszego opracowania jest nakreślenie obszaru zasiedlenia oraz systematyki etnograficznej Górali Polskich.

Polacy są jedną grupą etniczną, która ze względu na wysoki stopień świadomości ustrukturowania społecznego stanowi naród.4 Podział na podstawowe grupy etnograficzne, których jest kilka (Małopolanie, Ślązacy, Łęczycanie i Sieradzanie, Mazurzy, Wielkopolanie, Pomorzanie, Kresowiacy, nowe grupy osadnicze5) jest wypadkową pierwotnego podziału etnosu polskiego na plemiona, oraz procesów historycznych (osadniczych i politycznych), a także kulturowych. Podstawowe grupy etnograficzne dzielą się na grupy kolejnych rzędów, w zależności od zróżnicowania kulturowego, historycznego i dialektalnego.

Górale Polscy są zespołem grup etnograficznych, o tyle specyficznym, że po części przynależnym do Małopolan, a po części do Ślązaków. Jest to rezultat genezy tej grupy etnograficznej, genezy silniej niż w pozostałych przypadkach nawiązującej do środowiska przyrodniczego. Na obszarze na ogół nizinnej (rzadziej wyżynnej) Polski czynniki fizycznogeograficzne rzadko warunkowały podziały kulturowe, a już na pewno nie tak ściśle, w mikroskali jak dzieje się to w przypadku Górali Polskich. Gospodarka pasterska, która wycisnęła swe piętno na obliczu kulturowym ludności związana była z określonymi warunkami środowiskowymi, konkretnie warunkami górskimi jako właściwymi dla tego rodzaju gospodarowania. Stąd właśnie północny zasięg Góralszczyzny Polskiej dość dobrze pokrywa się z fizycznogeograficzną granicą między pogórzem a górami.6 Natomiast oblicze językowe, a właściwie dialektalne wyróżnia Góralszczyznę w tym zakresie gdzie owa podstawowa przyczyna zaistnienia odrębności etnograficznej odgrywa rolę, tzn. w warstwie leksykalnej, w zakresie dotyczącym zwłaszcza terminologii gospodarczej (pasterskiej), a także lepszym niż na obszarach sąsiednich zachowaniem gwarowej formy języka polskiego w postaci żywej, stosowanej. Natomiast zróżnicowanie dialektalne Góralszczyzny Polskiej jest przede wszystkim odbiciem kierunków pochodzenia/zasiedlenia, a w dalszej kolejności warstwy wołoskiej, w mniejszym stopniu węgierskiej, ruskiej, słowackiej w zakresie terminologii gospodarczej i kulturowej oraz naleciałości, także niemieckich.
Rodzi się zarazem pytanie: które cechy na obszarze Góralszczyzny są istotniejsze: te, kulturowo wyróżniające w obrębie Polaków jego część śląską i małopolską, czy też te wspólne dla całej Góralszczyzny? Dr Janusz Kamocki, autor całościowej systematyki etnograficznej Górali Polskich twierdzi: Wspólne cechy kulturowe powodujące tę góralskość ich kultury są znacznie silniejsze aniżeli cechy wypływające z przynależności do śląskiej lub małopolskiej gałęzi narodu.7

Procesy historyczne, kultura i zjawiska językowe charakteryzują się pewną dynamiką zmienną w przestrzeni i czasie, stąd też

istnieją obszary przejściowe górali i grup sąsiednich8, a także cała paleta zróżnicowania i wzajemnych wpływów w obrębie
Góralszczyzny między jej poszczególnymi grupami. Podział na grupy etnograficzne w obrębie Góralszczyzny, dokonuje się w oparciu o szereg kryteriów i w konkretnych przypadkach są one różne. Czynniki te, to: granice historyczne państw i regionów (starostw, komitatów), zróżnicowanie kulturowe materialne (w szczególności strój) i duchowe, zróżnicowanie dialektalne, czynniki fizycznogeograficzne; różne są też czynniki przesądzające o tożsamości grupowej, a także sama siła tej tożsamości.
Poszczególne podstawowe grupy góralskie także można klasyfikować pod kątem wewnętrznego zróżnicowania oraz skali, zasięgu i charakteru wpływów grup sąsiednich. Nakreślę je tu nieco szerzej, nie wychodząc wszakże poza formę zarysu, ponieważ kompleksowe ujęcie jest raczej tematem na odrębną pracę.

Górale śląscy zamieszkują obszar Śląska Cieszyńskiego w dorzeczu Wisły i właściwym dorzeczu Olzy, na południe od Trzyńca i Ustronia.9 Głównymi ośrodkami są: Wisła, Istebna i Jabłonków. Jabłonków stanowił niegdyś przykład wyodrębnionej mieszczańskiej (polskiej) grupy etnograficznej – Jacków Jabłonkowskich. Obszar ten, po czeskiej stronie granicy państwowej zamieszkany jest w niewielkim stopniu także przez napływową ludność czeską10, mniejszym niż obszary Wałachów śląskich (na zachód od Cieszyna) czy obecnie już zdominowane przez Czechów okolice Karwiny (ludność polska tamże to Lasi Śląscy). Należąca do Polski część Śląska Cieszyńskiego, w tym obszar zasiedlenia górali śląskich, jest etnicznie czysto polska. Związek Podhalan posiada Oddział Górali Śląskich w Istebnej w polskiej części Śląska Cieszyńskiego, wraz z ogniskami w Koniakowie, Jaworzynce i Wiśle, Brennej, oraz Ustroniu. Na Zaolziu Polacy zorganizowani są w Polskim Związku Kulturalno–Oświatowym, który posiada swe koła w niemal wszystkich miejscowościach obszaru polskiego zasiedlenia etnicznego tej części Republiki Czeskiej. Ponadto, co jest precedensem, w
Jabłonkowie i Mostach Śląskich powstały ogniska Oddziału Górali Śląskich Związku Podhalan.
Górale śląscy od południa, wschodu i północy graniczą z polskimi grupami: górali czadeckich (Słowacja), górali żywieckich i
Wałachów śląskich, a od zachodu z ludnością czeską, tzw. laską (etnicznie czeską z substratem, prawdopodobnie polskim). Grupa górali śląskich z okolic Wisły zamieszkuje wieś Ostojićevo w północnej Serbii.
Gwara górali śląskich podobnie jak Wałachów śląskich oraz większej części górali czadeckich nosi cechy typowe dla dialektu śląskiego, m.in. brak mazurzenia, a ponadto w odróżnieniu od górali małopolskich końcowe –ch nie jest rozwinięte ani w –k ani w –f .
W obrębie tego obszaru dialekt jabłonkowski (dorzecze górnej Olzy) wyróżnia się miękką wymową sz, ż, cz (czy też ich mieszaniem z ś, ź, ć) 11

Wałasi śląscy zamieszkują obszar Pogórza Śląskiego w dorzeczu Wisły i właściwym dorzeczu Olzy w granicach Śląska Cieszyńskiego.12 Jest to grupa specyficzna, w tym sensie, że obszarem zasiedlenia jest pogórze, a nie góry (co odpowiada
małopolskim grupom laskim), natomiast kulturowo z typowymi dla górali cechami wołoskimi (stąd nazwa), co oznacza, że jest to ludność proweniencji góralskiej która zasiedliła pogórze, dlatego w skrócie można ją określić jako grupę pogórską o góralskim pochodzeniu. Stąd też Wałasi śląscy i są, i nie są częścią Góralszczyzny Polskiej. W oznaczanych granicach Góralszczyzny są pomijani, w całościowej systematyce – włączani w jej skład.13 Ośrodkiem Wałachów śląskich jest Cieszyn. Spośród ognisk Oddziału Górali Śląskich ZP, na obszarze tej grupy etnograficznej mieści się ognisko w Ustroniu. Zasięg charakterystycznego dla Wałachów śląskich (cieszyńskich) stroju świadczy o skali wpływów bądź na grupy sąsiednie (górali śląskich) bądź ze strony grup sąsiednich (Lasi Śląscy)Wałasi śląscy dzielą się na dwie grupy: większą wschodnią zwana cieszyńską (w Polsce i Rep. Czeskiej), i mniejszą zachodnią – frydecką (wyłącznie na Zaolziu). Wałasi śląscy po zachodniej stronie Olzy w większej części swego obszaru zasiedlenia zostali już zdominowani przez napływową ludność czeską.
Wałasi śląscy od północy graniczą z polskimi Lachami śląskimi, od wschodu z grupą osadniczą Bielska–Białej (zasiedlonego w miejsce Niemców), od południa z góralami śląskimi, a od zachodu z ludnością czeską tzw. laską (etnicznie czeską z substratem, prawdopodobnie polskim).

Górale czadeccy. Ich podstawowym obszarem zasiedlenia jest dorzecze górnej Kisucy na Słowacji. Grupa ta wytworzyła się z prądów osadniczych prowadzących w XVI w. ze Śląska Cieszyńskiego i Żywiecczyzny. Oblicze kulturowe pochodne góralom śląskim bądź żywieckim jest tu modyfikowane przez wpływy słowackie, niezależnie od tego, że obszar zasiedlenia górali czadeckich skurczył się znacznie z rozległego terenu od źródeł Kisucy po granicę z Orawą i Turcem przed dwustu laty oraz całego dorzecza Kisucy powyżej miasta Czaca wraz ze skrawkami przy granicy z Orawą przed stu laty do obecnych czterech wsi na wschód od Czacy (Skalite, Czarne, Świerczynowiec, Oszczadnica) i przysiółków na pn.–zach. od Czacy przy granicy z Rep. Czeską) oraz oderwanej od tego terenu Wychylówki przy granicy z Orawą. W sensie dialektalnym i kulturowym Skalite i Wychylówka nawiązują do górali żywieckich, zachodnia część regionu do górali śląskich zaś mieszany bądź odrębny charakter będący wynikiem osadnictwa z obydwu regionów noszą Czarne i Oszczadnica. Jednakże odrębność polityczna od zarania dziejów tej grupy jest wyróżnikiem jej tożsamości, stąd granica polityczna jest właściwym kryterium dla rozgraniczenia od górali śląskich na północy i żywieckich na wschodzie (Wychylówka od wschodu sąsiaduje z Orawiakami). Od południa sąsiadami górali czadeckich są Słowacy, a od zachodu ludność czeska, tzw. wałaska i
laska (etnicznie czeska z substratem, odpowiednio wołoskim i, prawdopodobnie polskim).
Znaczna część górali czadeckich w XIX wieku wyjechała na Bukowinę, obecnie stanowiącą pogranicze ukraińsko–rumuńskie, skąd w końcu XIX kolejne grupy zasiedliły północną Bośnię i Slawonię (b. Jugosławia). Wychodźstwo z Czadeckiego miało kapitalne znaczenie dla uratowania polskości tej grupy etnograficznej, w sytuacji gdy Polska ostatecznie nie odzyskała żadnego fragmentu Czadeckiego. Słowakizacja, poza krótkim epizodem, nie dosięgnęła górali czadeckich ani na Bukowinie, ani w b. Jugosławii. Większa część tej społeczności została repatriowana na Ziemie Odzyskane (37 miejscowości z czego w trzech stanowią większość), część zamieszkuje kilka miejscowości na Bukowinie rumuńskiej i ukraińskiej oraz w Bośni, Serbii i Słowenii nieliczni przenieśli się na Słowację i do Czech14. Dwa wieki wychodźstwa górali czadeckich utrwaliły odrębny charakter tej grupy etnograficznej, różny od grup z których ta się wytworzyła, a także z nowymi wpływami – rumuńskimi i ukraińskimi w miejsce słowackich.
Odnośnie do najnowszej historii, polska działalność narodowa zainicjowana w Czadeckiem w 1888 r. została przez władze węgierskie udaremniona. Natomiast poza epizodem w 1918 r., fragment Skalitego, Czarnego i Świerczynowca należał do Polski w latach 1938–39.
Śląski oraz małopolski kierunek zasiedlenia Czade3ckiego znajduje odzwierciedlenie w gwarze.. Wyraźną cechą służąca
powyższemu rozróżnieniu jest obecność mazurzenia lub jego brak. Skalite, skądinąd mówiące gwarą w postaci najczystszej, gdzie procesy interferencyjne są stosunkowo słabe i płytkie, posługuje się, z racji zasiedlenia z Żywiecczyzny gwarą typu małopolskiego, z obecnym w całej pełni mazurzeniem. Czarne Beskidzkie, Świerczynowiec i Czacę z jej wschodnimi przedmieściami cechuje wymieszanie sz, cz, ż, dż z ś, ć, ź, dź. Jest to zresztą przedłużenie tego zjawiska ze Śląska Cieszyńskiego tj. rejonu Istebnej i Jabłonkowa. Przyczyną tego zjawiska było prawdopodobnie zetknięcie się prądów osadniczych z Małopolski i Śląska, a więc ludzi mazurzących i niemazurzących. Oszczadnica natomiast, zgodnie z językiem literackim odróżnia sz, cz, ż, dz od ś, ć, ź, dź i nie mazurzy.
Kolejna cecha różnicująca to końcowe –ch, które w Skalitem, analogicznie do innych grup Górali Małopolskich (Żywiecczyzna, Orawa, zach. Podhale i okolice Jurgowa) zmienia się na –k, podczas gdy w pozostałych wsiach Czadeckiego, analogicznie do Śląska jest to – ch. Kolejna cecha to występowanie frykatywnego rz. Oprócz Oszczadnicy, gdzie to zjawisko zdominował wpływ słowacki (r) w Skalitem, Czarnem Beskidzkiem i Świerczynowcu występuje rz. Ponadto, charakterystyczne dla gwar śląskich przejście –ie w –i typ: słodkiego–słodkigo występuje w Czarnem Beskidzkiem i Świerczynowcu, nie występuje zaś w Oszczadnicy i Skalitem.15 W północno–zachodniej części Czadeckiego gwary polskie noszą charakter mieszany bądź przejściowy i to tylko na północ od linii wzgórz Pogórza Turzowskiego oraz, po części w Makowie. Stosunkowo najlepiej, choć nieporównywalnie gorzej niż w omawianych czterech wsiach
na wschód od Czacy, są zachowane gwary polskie w Korni i Kłokoczowie czyli podchodzących pod główny grzbiet Beskidów Śląsko– Morawskich wsiach wydzielonych z Turzówki.16 Przejściowy charakter polsko–słowacki (małopolsko–kisucki) ma gwaraWychylówki17,
którą łączy z Czadeckiem historia procesu osadniczego, choć obecnie jest to eksklawa tej grupy etnograficznej. Należy
jeszcze wspomnieć, że poza Czadeckiem, polskie gwary czadeckie są w użyciu w polskich wsiach na Bukowinie Rumuńskiej i wśród reemigrantów z Rumunii w Polsce, Czechach i na Słowacji. Ponadto gwarę czadecką, charakterystyczną po części dla Świerczynowca i Czarnego Beskidzkiego, po części zaś dla Skalitego przypomina gwara Ciepliczki – polskiej wsi na Liptowie, przy granicy ze Spiszem.
Oddział Górali Czadeckich ZP powołany został w Złotniku na granicy Łużyc i Dolnego Śląska, przez górali czadeckich
repatriowanych z Bukowiny rumuńskiej.

Górale żywieccy zamieszkują rozległy obszar Kotliny Żywieckiej, miejscami wykraczając poza nią (na wschodzie).

Charakterystycznym wyróżnikiem grupy jest strój, który w praktyce stanowi kryterium określające zasięg tej grupy oraz kultura
duchowa, a także mocno wyodrębniony obszar zasiedlenia. Zachodnia granica jest zarazem pochodną granicy politycznej przez kilka stuleci oddzielającej Żywiecczyznę od Śląska Cieszyńskiego. Górale żywieccy mieli znaczny udział w powstaniu młodszych grup góralskich: Orawiaków oraz górali czadeckich, do dziś odzwierciedlony w obliczu kulturowym tych grup oraz, częściowo ich gwarze.
Historia i współczesność Góralskiego Ruchu Regionalnego pokazuje, że Żywiecczyzna ogniskuje regionalizm góralski zachodniej części Góralszczyzny Polskiej odgrywając rolę analogiczną do tej, jaką dla całej Góralszczyzny Polskiej odgrywa Podhale. Wymownym świadectwem tego był Zjazd Górali Czadeckich, Żywieckich i Śląskich na Ochodzitej 13. sierpnia 2000 r., w ramach Światowego Zjazdu Górali Polskich.
Głównym ośrodkiem górali żywieckich jest Żywiec, jedynie miasto regionu, zarazem jednak, podobnie jak Jabłonków ośrodek odrębnej grupy mieszczańskiej.
Górale żywieccy od zachodu graniczą z góralami śląskimi, od pd.–zach. z góralami czadeckimi, od pd.–wsch. z Orawiakami, od wschodu z Babiogórcami, od pn.–wsch. z ludnością przejściową kliszczacko–lachowską i od północy z Krakowiakami. Północna granica górali żywieckich w Beskidzie Śląskim i Małym ma charakter płynny, z pasem miejscowości przejściowych do Krakowiaków, a kilku – także do Ślązaków (włącznie z ewolucją stroju).
Żywiecczyzna, wzorem całej Małopolski mazurzy, częściowo zachodzi tu rozwinięcie –ch w –k, silniej na wschód i północny–
wschód od Żywca, która to część, wraz z zachodnim fragmentem obszaru Babiogórców i okolicami Andrychowa, bywa wyodrębniana pod względem dialektalnym (dialekty karpacko–podgórskie). Od zachodu w gwarze górali żywieckich zaznaczają się wpływy śląskie przejściem –ie w –i.18
Na Żywiecczyźnie działa Oddział Górali Żywieckich z siedzibą w Milówce oraz ogniskami w gminach Jeleśnia, Koszarawa i
Radziechowy–Wieprz, działalnością swą obejmując także inne gminy powiatów żywieckiego i bielskiego (np. Lipowa, Porąbka, Rajcza, Ujsoły, Węgierska Górka). W Żywcu, w ramach Tygodnia Kultury Beskidzkiej odbywa się Festiwal Folkloru Górali Polskich.

Babiogórcy zamieszkują obszar położony między Babią Górą a rzeką Skawą po Suchą i Maków oraz po obu stronach Policy. Najsilniejszymi ośrodkami kultury Babiogórców są: Sidzina i Zawoja, gdzie mieszczą się, odpowiednio oddział i ognisko ZP. Kolejne ognisko na granicy Babiogórców, Kliszczaków, górali żywieckich i Lachów działa w Śleszowicach. Oddział ZP działa również w Makowie Podhalańskim. Dyskusyjna jest wschodnia granica obszaru Babiogórców, między Sidziną a Jordanowem. Obszar ten z jednej strony zaliczany jest do Kliszczaków, jednakże obecne w literaturze obserwacje i poglądy są zróżnicowane, a kultywowany jest folklor babiogórski, który – taki jest mój pogląd – przeżywa obecnie pewien renesans. Obszar dorzecza górnej Skawy, charakteryzuje się najsilniejszym chyba wzajemnym przenikaniem kulturowym kilku polskich grup góralskich, tj. Babiogórców i Kliszczaków, a także Podhalan i Orawiaków, a w niedalekiej odległości zamieszkują górale żywieccy i Zagórzanie. Sprzyja temu także konfiguracja fizycznogeograficzna terenu. Stąd też pewne obszary zakwalifikowane do określonych grup są naznaczone wpływami grup sąsiednich, a niektórych miejscowości nie sposób jednoznacznie zakwalifikować. Teren ten jest mniej więcej geograficznym centrum Góralszczyzny Polskiej.
Charakterystyczną cechą gwary północnej części obszaru Babiogórców i północno–zachodniej – Kliszczaków, jest analogiczne do Orawiaków przejście końcowego –ą w –o (odnosowienie), co zresztą jest świadectwem zasiedlenia Orawy w dużym stopniu z dorzecza środkowej i nawet dolnej Skawy. Z innych charakterystycznych cech gwarowych, u Babiogórców w pełni rozwinięte jest przejście –ch w –k.

Kliszczacy są góralską grupą etnograficzną stosunkowo najsłabiej powiązaną z pozostałymi społecznościami góralskimi, a dość silnie z Krakowiakami. Stosunkowo wcześnie zaczął zanikać tu strój na rzecz bądź to stroju krakowskiego bądź podhalańskiego. Położenie zaś otwiera Kliszczaków na silne wpływy grup sąsiednich. Na zachodzie Kliszczacy zamieszkują po rzekę Skawę, w tym na zachód od Jordanowa jest obszar zaliczany bądź do Kliszczaków bądź do Babiogórców, a na północ od Suchej i na zachód od Myślenic znajduje się pas wsi o charakterze przejściowym kliszczacko–lachowskim. Ponadto Kliszczacy zamieszkują dorzecze górnej Raby na odcinku pomiędzy Myślenicami a Rabką (z wyłączeniem tych miast). Kliszczacy sąsiadują od północy i wschodu z Lachami, od zachodu z Babiogórcami, od południa z Podhalanami, od pd.–wsch. z Zagórzanami, gdzie strój ma charakter już zagórzański z elementami kliszczackimi19. Kliszczacy, najlepiej zachowali oblicze kulturowe w środkowej części Beskidu Średniego we wsiach z ośrodkiem w Skomielnej Czarnej. Tam też powstał Oddział Górali Kliszczaków ZP.Dla północno–zachodniej części obszaru  kliszczackiego, typowym jest odnosowienie końcowego –ą, charakterystyczne również dla części Babiogórców, a przede wszystkim Orawców. Natomiast we wschodniej, najbardziej charakterystycznej kulturowo części obszaru zasiedlenia Kliszczaków, obecne jest już zjawisko archaizmu podhalańskiego.

Orawiacy stanowiący polską ludność Orawy zamieszkują północną część Orawy, zarówno w granicach Polski jak i Słowacji.

Ich zasięg wyznacza północna granica b. komitatu orawskiego od wsi Erdutki po Piekielnik, a na południu sąsiadują ze Słowakami, mniej więcej na linii Pogórza, Orawskiego i rzeki Jeleśni. Jest to łącznie dziewięć dużych wsi w pow. namiestowskim i wszystkich czternaście wsi Polskiej Orawy. Obszar ten zasiedlili Polacy z dóbr żywieckich, makowskich i jordanowskich w XVI, XVII i XVIII wieku. Natomiast dwie wsie na południe od Piekielnika, a mianowicie Sucha Góra i Głodówka, zasiedlone przez Podhalan i oddzielone od pozostałych Polaków na Orawie kompleksem torfowisk zachowały podhalański charakter etnograficzny (w latach 1918, 1920–24 i 1938–39 należały do Polski). Orawiacy wywodzący się, ogólnie rzecz biorąc od górali żywieckich i Babiogórców wytworzyli własny typ kultury aczkolwiek pokrewny tymże grup.
Gwara orawska natomiast wyraźnie nawiązuje do gwary żywieckiej oraz Babiogórców. Cechy charakterystyczne to: brak
archaizmu podhalańskiego, odnosowienie końcowego –ą, w zasadzie rozwinięcie wygłosowego –ch w –k, jak w całej niemal Małopolsce mazurzenie, przedniojęzykowozębowe ł, dobrze zachowane frykatywne rz, akcent w północno–zachodniej części na przedostatnią sylabę jak w języku literackim, w południowo–wschodniej – inicjalny. Wsie Głodówka i Sucha Góra, zaliczone do Podhalan choć położone na Orawie, z uwagi na odmienny kierunek zasiedlenia i izolację od pozostałych polskich wsi na Orawie, różnią się od nich niektórymi cechami.20
Język polski na Orawie doczekał się pełnego (nie dyferencyjnego li–tylko) słownika gwarowego. Jest to Słownik gwary orawskiej prof. Józefa Kąsia21
Wzdłuż granicy z Orawy Polskiej z Podhalem w niewielkim zakresie pewne wpływy orawskie obejmują Podhalan, a podhalańskie Orawiaków. Orawiacy na pn.–zach., i północy graniczą z góralami żywieckimi, koło Erdutki na zachodzie z góralami czadeckimi, na pn. –wsch. z Babiogórcami, a na wschodzie z Podhalanami. Ludność polska Orawy, masowo emigrowała w głąb ówczesnych Węgier w XVIII wieku. Wychodźstwo to zostało niemal całkowicie zasymilowane w otoczeniu słowackim bądź węgierskim, jednakże dwie polskie wyspy etniczne na Liptowie (cztery wsie) oraz jedna na granicy Gemeru i Zwolenia, utrzymały charakter polski, a przebieg procesu osadniczego oraz jednoznaczna postać gwary pozwala je także bez wątpienia zaliczyć do grupy etnograficznej Orawiaków.
Stolicą Polskiej Orawy jest Jabłonka, która wraz z Lipnicą Wielką i Rabczycami (obecnie na Słowacji) stanowiła ośrodek
polskiego ruchu narodowego na Orawie przed I wojną światową. Z Rabczyc pochodził Sługa Boży Piotr Borowy, działacz religijny i narodowy, delegat polskiej ludności Orawy na konferencję pokojową w Paryżu. Wyrazem aspiracji narodowych Orawiaków było powołanie 5. listopada 1918 r. Polskiej Rady Narodowej w Jabłonce. Utrzymanie polskości przez Orawiaków, a także górali czadeckich, jest godne podziwu zważywszy na fakt, że grupy od samego początku kształtowania się, znajdowały się poza granicami Państwa Polskiego. Polskie osadnictwo stanowiło bowiem instrument ekspansji Węgier. Szereg dziesięcioleci jedyny kontakt z Polską wiódł pielgrzymim szlakiem do Kalwarii Zebrzydowskiej.
Na Orawie znajdują się trzy oddziały Związku Podhalan: w Jabłonce, Lipnicy Wielkiej i Podsarniu.

Podhalanie to najbardziej znana grupa etnograficzna Górali Polskich zamieszkująca obszar między Tatrami na południu, dorzeczami górnej Skawy i górnej Raby na północy, na zachodzie granicząca z Orawą (a podhalańskie wsie Sucha Góra i Głodówka leżą już na Orawie), a na wschodzie oparte o granicę ze Spiszem i obejmujące większą część Gorców z Ochotnicą włącznie. Wpływy podhalańskie są obecne w kilku wsiach Spisza (od Czarnej Góry po Lendak) co jest zgodne z kierunkiem zasiedlania tej części Spisza, ponadto etnograficznie do Podhala zaliczyć należy pierwotnie raczej sądeckie (jak zdaje się na to wskazywać oblicze gwarowe tej wsi) geograficznie silnie wyodrębnioną Ochotnicę i Tylmanową, wreszcie wpływom podhalańskim ulega południowa część obszaru zamieszkanego przez Kliszczaków, a zwłaszcza Zagórzan, w zakresie stroju. Ochotnica, zwłaszcza Dolna jest wsią z silnym udziałem substratu wołoskiego w procesie zasiedlenia.
Podhalanie stanowią grupę dość zróżnicowaną, na tyle, że można wyróżnić kilka podgrup, a mianowicie Skalnych Podhalan na obszarze Pogórza Gliczarowskiego, Gubałowskiego i, częściowo Skoruszyńskiego, Podhalan nowotarskich w Kotlinie Nowotarskiej i Podhalan rabczańskich nad górną Rabą i górną Skawą (do Rabki i Spytkowic; łącznie tereny Podhalan nowotarskich i rabczańskich są określano jako Niżne Podhale). Zróżnicowanie Podhalan dotyczy także gwary, po części będąc niezależne od podziałów grupowych.
Gwarę podhalańską obok szeregu cech wspólnych większości grup etnograficznych w Polsce (mazurzenie) bądź dużej części Górali Polskich (akcent inicjalny), cechuje też specyficznie podhalańska cecha a mianowicie archaizm podhalański, którego zasięg na zachodzie pokrywa się dokładnie z granicą Orawy, a na wschodzie występuje na Spiszu jednie wyspowo, w niektórych wsiach. Obok Podhalan obecny jest natomiast na obszarze zasiedlenia Kliszczaków. Wewnętrznie natomiast Podhale jest zróżnicowane w odniesieniu do przejścia –ch na końcu wyraz w –k (Skalne– i zach. część Niżnego Podhala) lub w –f.22
Podhalanie przez Białkę i Dunajec sąsiadują ze Spiszakami, w dolinie Dunajca – z góralami pienińskimi oraz góralami sądeckimi (Białymi), przez Gorce sąsiadują z Zagórzanami, a w dolinie górnej Raby i górnej Skawy z Kliszczakami, wreszcie na wododziale europejskim z Orawiakami. Przez Pogórze Skoruszyńskie i Tatry na Orawie oraz główną granią Tatr na Liptowie biegnie granica Podhalan ze Słowakami. Górale Podhalańscy po II wojnie światowej zasiedlili Ruś Szlachtowską w Małych Pieninach oraz niektóre wsie połemkowskie w Beskidzie Niskim i Bieszczadach.
Strój podhalański wszedł do kanonu polskich strojów narodowych (obok krakowskiego i łowickiego), a zmodyfikowany styl
budownictwa (jako tzw. styl zakopiański) to narodowy styl architektoniczny. Na Podhalu jest też ośrodek kultu maryjnego w
Ludźmierzu, którego 600–lecie było uroczyście obchodzone w 2000 roku. Stolicą Podhala jest Nowy Targ, a znaczącą rolę
subregionalną, a także turystyczną odgrywają Zakopane i Rabka–Zdrój. Na Podhalu znajduje się kilkadziesiąt oddziałów i kilka ognisk ZP.

Górale pienińscy zasiedlają obszar położony nad Dunajcem we wschodniej części Podhala od Czorsztyna po Szczawnicę oraz na Spiszu (Leśnica). Wpływy pienińskie obecne są także wśród grup sąsiednich (Tylmanowa), a w szerokim znaczeniu za rezultat ewolucji stroju pienińskiego należy uznać strój spiski; podobnie gwara części Zamagurza Spiskiego posiada szereg cech charakterystycznych dla gwary górali pienińskich. W obrębie górali pienińskich bywa wydzielana podgrupa górali szczawnickich około Krościenka i Szczawnicy. Cechami wyróżniającymi górali pienińskich jest zarówno strój jak i profesja (flisacy pienińscy) oraz gwara, zawierająca szereg cech gwar sądeckich.
W obrębie tej grupy bywa wydzielana grupa górali szczawnickich, obejmująca Szczawnicę i Krościenko.
Górale pienińscy od południa sąsiadują ze Spiszakami, od zachodu i wschodu (Ruś Szlachtowska) z Podhalanami, od północy z góralami sądeckimi.
Oddziały Związku Podhalan skupiające górali pienińskich funkcjonują w Szczawnicy, Krościenku i Sromowcach Niżnych.

Spiszacy. Czynnikiem określającym zasięg tej grupy etnograficznej jest podział historyczny – granica komitatu spiskiego,

zwłaszcza względem Podhala. Stąd położenie geograficzne i związana z tym wspólnota losów jest silniejszym niż podobieństwo kulturowe, czynnikiem identyfikacji grupowej między społecznościami, kulturowo dość zróżnicowanymi w obrębie Spisza. Przykładem tego są spiskie wsie od Czarnej Góry po Lendak, etnograficznie (i dialektalnie) nawiązujące do położonych po drugiej stronie rzeki wsi podhalańskich, a jednak spiskie, choć kulturowo dość odmienne od innych wsi spiskich w pozostałej części Zamagurza Spiskiego i nad Popradem od Małego Sławkowa po Lubowlę. Z kolei polskie wsie nad Popradem w pow. starolubowelskim kulturowo i dialektalnie wydają się bliższe góralom sądeckim niż polskim wsiom na Spiszu w centralnej części Zamagurza i nad Popradem w pow. kieżmarskim23. Czynnik historyczny jest tu zatem rozstrzygający. Zaznaczyć tu należy, że w obrębie Spisza cała dolina Popradu i większa część Zamagurza położone są na Słowacji. Zasygnalizowane zróżnicowanie w obrębie górali spiskich na trzy grupy: pokrewną Skalnym Podhalanom, góralom sądeckim oraz najlepiej wyodrębnioną centralną (podział ten szczególnie dobrze widoczny jest w stroju męskim) to pochodna różnych kierunków zasiedlania: odpowiednio, ze Skalnego Podhala (najmłodszy), z Sądecczyzny (obejmujący zarazem należące do Polski w latach 1412–1769 starostwo spiskie) oraz z Niżnego Podhala.
Podział ten dość dobrze oddaje zróżnicowanie gwarowe. Centralna część, obok silnej zbieżności gwary ze wschodnią częścią Niżnego Podhala (–f w miejsce –ch na końcu wyrazu), częściowo, a w zakresie stroju w dużym stopniu nawiązuje do górali pienińskich. Gwarowo, do Skalnego Podhala nawiązują: Jurgów, Rzepiska, Czarna Góra (jedyne polskie wsie na Spiszu gdzie następuje przejście –ch na końcu wyraz w –k). Archaizm podhalański występuje na Zamagurzu i w dolinie Popradu, lokalnie, wyspowo. Z kolei w kilku wsiach doliny Popradu, wyjątkowo następuje rozróżnienie s, c, z, z sz, cz, ż, oraz ś, ć, ź (brak mazurzenia)24.
Wsie polskie położone w b. dominium lubowelskim z racji kierunku zasiedlenia nawiązują do gwar sądeckich.. Nawiasem, wymownym przejawem fenomenu zachowania polskości mimo narzuconej przejściowo madziaryzacji, a następnie słowakizacji, jest właśnie zróżnicowanie gwarowe polskich wsi w dolinie Popradu mimo tylu stuleci sprzyjających zatarciu nie tylko różnic w obrębie mowy polskiej, ale zanikowi polskiego charakteru w ogóle.
Reasumując: zróżnicowanie dialektalne i kulturowe w obrębie górali spiskich jest czytelnym odbiciem trzech głównych kierunków zasiedlania Spisza przez Polaków.
Czynnikiem hamującym był fakt oddzielenia polskiego obszaru etnicznego na Spiszu od ludności słowackiej buforem niemieckim i rusińskim. Wiązało się to wprawdzie z wpływami, zwłaszcza niemieckimi, ale dla bytu narodowego Polaków na Spiszu nie stanowiły one zagrożenia. Polacy ze Spisza podjęli w 1918 próbę znalezienia się w granicach Państwa Polskiego, w Starej Lubowli powołali Polską Radę Narodową, ale ostatecznie tylko czternaście wsi pn.–zach. części Zamagurza znalazło się w Polsce z ośrodkiem w Łapszach Niżnych. Z Lendaku na Spiszu pochodził delegat polskiej ludności Spisza na konferencję pokojową w Paryżu, Wojciech Halczyn.
Spiszacy w sposób zwarty zasiedlają Zamagurze Spiskie (poza wsiami rusińskimi – dwiema w całości i jedną częściowo), a w dolinie Popradu, na przemian lub wymieszani z miejscowymi Rusinami i resztką Niemców oraz napływowymi Słowakami i Cyganami, szereg wsi od Kieżmarku po Starą Lubowlę. Dwie wsie położone na Spiszu słowackim tj. Leśnicę nad Dunajcem i Mniszek nad Popradem ze względu na ich oblicze kulturowe, a także geograficzną (góry) oraz etniczną (oddzieleni wsiami rusińskimi) izolację od pozostałych miejscowości polskich na Spiszu, zaliczyć należy odpowiednio do górali pienińskich i górali sądeckich. W Polsce Spiszacy sąsiadują z Podhalanami i góralami pienińskimi.Na Spiszu polskim istnieją dwa oddziały ZP: w Łapszach Niżnych i we Frydmanie.
Górale sądeccy zamieszkują wschodnią część Beskidu Wyspowego i Gorców koło Kamienicy i Obidzy, wsie nad Dunajcem koło Łącka oraz grupę wsi koło Piwnicznej i Rytra. Podstawowy podział górali sądeckich, odzwierciedlający się stroju (barwa męskich portek), a pokrywający się z podziałem geograficznym to podział na Białych– oraz Czarnych Górali. Pierwsza podgrupa obejmująca wsie wokół Kamienicy, Łącka i Obidzy i dzielona następnie w różny sposób25 zamieszkuje na zachód od Kotliny Sądeckiej.
Wewnętrznie też zróżnicowana, na górali od Łącka i od Kamienicy. Natomiast na południe od Kotliny Sądeckiej zamieszkują Czarni Górale, wewnętrznie słabiej zróżnicowani, określani czasem mianem nadpopradzkich lub rytersko–piwniczańskich. Obie podstawowe podgrupy górali sądeckich sąsiadują z Lachami Sądeckimi zamieszkującymi Kotlinę Sądecką. Rezultatem tego sąsiedztwa jest pas wsi przejściowych lachowsko–góralskich. Mimo to granica lachowsko–góralska jest też dość dobrze odzwierciedlona w gwarze. Ponadto górale sądeccy zasiedlili przyległe wsie połemkowskie.
Górale sądeccy sąsiadują, na zachodzie z góralami pienińskimi, Podhalanami i Zagórzanami, na północy z Lachami Sądeckimi, na południu (a przed 1947 r. także na wschodzie) z Rusinami.

Górale sądeccy wyróżniają się od pozostałych grup pod względem dialektalnym (pewne podobieństwo łączy ich z góralami

pienińskimi, spiskimi i Ochotnicą–Tylmanową), co związane jest z sandomierskiego kierunku średniowiecznego zasiedlenia
Sądecczyzny. Sądecczyznę ponownie cechuje odnosowienie ą w o.
Na omawianym obszarze działają oddziały ZP w Łącku, Obidzy i Górali Nadpopradzkich w Piwnicznej.

Zagórzanie

Zagórzanie zajmują środkową część dorzecza Raby w Beskidzie Wyspowym i na północnym skłonie Gorców, sąsiadując wyraźną granicą od zachodu z Kliszczakami a od pd.–zach i południa z Podhalanami; od północy i wschodu z Lachami, odpowiednio: Szczyrzycanami i Lachami od Limanowej. Granica z Lachami od Limanowej jest rozmyta z grupą wsi przejściowych. Południową część obszaru Zagórzan cechuje strój podhalański bądź mieszany, zaś elementy kliszczackie i lachowskie w stroju zagórzańskim pojawiająsię na północnym obrzeżu ich obszaru, ale też jest to ubiór graniczącego z Zagórzanami fragmentu obszaru kliszczackiego26.
Głównymi ośrodkami Zagórzan są: Mszana Dolna, Niedźwiedź – gdzie znajduje się oddział ZP oraz Poręba Wielka skąd pochodził autor „Wskazań dla synów Podhala” Władysław Orkan.


Tak oto w skrócie przedstawia się Góralszczyzna Polska w bogactwie swego dziedzictwa kulturowego.


Tekst złożony do druku w piśmie „Podhalanin”; po przekładzie złożony zostanie w piśmie „Folklór”.

 

1 Pisownia Góral z wielkiej litery jest wyróżnikiem etnograficznym, konkretnej części etnikum polskiego, w odróżnieniu od określenia góral z małej litery oznaczającego mieszkańca gór. Jest to uwaga istotna, bowiem o ile w obrębie narodu polskiego wyróżnia się Góralszczyznę Polską, a np. Rusini karpaccy (Łemkowie, Bojkowie, Rusini podkarpaccy i Huculi) stanowią góralszczyznę ruską (czy to traktowaną jako samodzielną grupę etniczną podlegającą procesom narodotwórczym – do tego poglądu osobiście się skłaniam, czy też góralską część narodu ukraińskiego), czy też nawet przyjmując wyraźnie wyodrębniony kulturowo region Valašska na Morawach za odpowiednik góralszczyzny czeskiej, to np. góralszczyzny słowackiej obejmującej określoną część narodu słowackiego, w tak charakterystyczny sposób wyodrębniającej się kulturowo, nie sposób wyróżnić tak ściśle jak polskiej i ruskiej (jedynie jako oblasť horskej kultury, ale z bardzo szeroką strefą przejściową do obszaru kultury nizinnej – zob.Etnografický atlas Slobenska, Bratislava 1990, s. 103, mapa XX.6, i z rozróżnieniem od tej części Słowacji, która stanowi obszar Góralszczyzny Polskiej oraz góralszczyzny ruskiej). Ciekawym jest jednak w terminologii słowackiej coś innego. Otóż, północna część Słowacji zamieszkana jest przez Górali Polskich i tę społeczność w języku słowackim określa się słowem Gorale, podczas gdy mieszkańcy gór jako tacy to horale. Dzięki temu, niezależnie od świadomości narodowej Polaków na Słowacji (a autochtoniczni Polacy tamże to prawie wyłącznie Górale Polscy, zaś słowakizacja wymierzona w Polaków od niemal dwóch wieków przede wszystkim zdeformowała ich świadomość narodową, nie zaś język czy ciągłość pochodzenia etnicznego), termin Goral jest wyróżnikiem polskości rozumianej w sensie etnicznym. Jest to istotne dla badacza stosunków etnicznych Słowacji. Pewne wspólne cechy kulturowe Polaków ze Słowakami na obszarach górskich, są przede wszystkim związane z elementami wołoskimi wspólnymi dla obu tych narodów na terenach górskich w Karpatach.
2 Zob. M. Skawiński, Polacy na Słowacji, „Płaj”, z. 16: wiosna 1998, s. 60–101.
3 Szerzej, zob.: M. Skawiński, Górale Polscy w Europie Środkowej – informacje podstawowe, „Pamiętnik PTT”, t. 9: 2000, s. 27–36.
4 Por. hasła: etnos, grupa etniczna, grupa etnograficzna [w:] Słownik etnologiczny, pr. zb. pod red. Zofii Staszczak, Warszawa–Poznań 1987, s.110–111,139–144.
5 Na terenach przed II wojną światową nie zasiedlonych przez Polaków, a obecnie znajdujących się w granicach RP, głównie na Ziemiach Odzyskanych.
6 Jest to zresztą w całej pełni widoczne dla południowej i północnej granicy góralszczyzny ruskiej. Wspólny jest tu element wołoski, przy czym w przypadku Rusinów to jest przede wszystkim substrat etniczny, podczas gdy w przypadku Polaków jest on obecny w wyniku dyfuzji kultury, a w pewnym stopniu i na niektórych terenach także jako substrat etniczny. Dotyczy to także znacznej części Słowaków, ale góralszczyzna słowacka nie jest wydzielana (p. przyp. 1).
7 J. Kamocki, Z etnografii Karpat Polskich, Warszawa 2000, s. 20.
8 Zob. R. Reinfuss, Pogranicze krakowsko–góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, Lublin 1946.
9 Zob. też: L. Malicki, Strój górali śląskich, Wrocław 1956; seria „Atlas polskich strojów ludowych”.
10 Odrębnym zagadnieniem, wykraczającym poza ramy niniejszego opracowania jest świadomość narodowa w rozumieniu narodowości deklarowanej.
Problem ten, zasadniczy dla ludności polskiej na Słowacji dotyczy także Zaolzia. Oszacowanie rzeczywistej liczebności etnosu polskiego na Zaolziu oraz przesłanki do takiego oszacowania zawarte są w pracach Tadeusza Siwka: T. Siwek, Česko–polská etnická hranice, „Spisy filozofické fakulty Ostravské univerzity“, č. 97: 1996, s. 44; idem, Statystyczni i niestatystyczni Polacy w Republice Czeskiej, http://www.wspolnotapolska.org.pl/index.php?id=kw3_3_06; idem, Klasifikace polské menšiny podle subjektivních a objektivních kritérií [w:] „Národnostní menšiny a majoritní společnost v České republice a v zemích střední Evropy v 90. letech XX. století“, Praha 1998.
11 Zob. też: M. Małecki, Język polski na południe od Karpat, Kraków–Warszawa–Łódź–Poznań–Wilno–Zakopane 1938, s. 31 oraz mapa; Gwary ludowe [w:] Atlas województwa bielskiego, Kraków 1981.
12 Por.: L. Malicki, Strój …, op. cit., s. 23, a: G. Fierla, Strój Lachów śląskich, Wrocław 1969, s. 19; seria „Atlas polskich strojów ludowych”.
13 J. Kamocki, Z etnografii …, op. cit., s. 11, 19, 27.14 O góralach czadeckich, zob. też: M. Skawiński, Przeszłość i dzień dzisiejszy górali czadeckich [w:] Sprawy narodowościowe w Euroregionie
Beskidy. Materiały z konferencji Przeszłość. Teraźniejszośc. Przyszłość Euroregionu Beskidy, Jarosław Reszczyński (red.), Bielsko–Biała 2005, s. 33–52.
15 Szerzej, zob.: M. Małecki, Język polski …, op. cit., s. 69–85.
16 Ich charakter językowy można określić jako mieszany polsko–słowacki (śląsko–kisucki). Obserwacje terenowe autora w 1998 r. W tych okolicznościach przesądza to o polskim charakterze etnicznym. Istotny jest tu bowiem fakt, że polską jest podstawa językowa tych gwar i cechy polskie mają charakter autochtoniczny, podczas gdy słowackie wtórny, w powiązaniu z faktem, że interferencje językowe polsko–słowackie na Słowacji w praktyce zachodzą wyłącznie jednokierunkowo, tzn. wpływom słowackim ulegają gwary polskie, praktycznie brak interferencji w kierunku odwrotnym zwłaszcza z terenu Polski czy Zaolzia. Powyższe przesądza o tym, że gwary mieszane lub przejściowe polsko–słowackie dowodzą polskiego pochodzenia, a przy zachowaniu ciągłości pochodzenia etnicznego (w skupiskach zwartych czy z dużym udziałem małżeństw endogamicznych w danej grupie etnicznej) o polskiej, w dalszym ciągu przynależności etnicznej mimo stopniowego zesłowaczenia językowego.
Ogólnie na Słowacji, rzeczywistym odzwierciedleniem tego jest termin Goral, choć akurat w Czadeckiem raczej niepopularny.
17 P. Szczotka, Z językowego …, op. cit.; idem, O gwarach czadeckich [w:] Czadecka ojcowizna, Krzysztof Nowak (red.), s. 63–78.
18 Gwary ludowe, op. cit., M. Małecki, Język polski …, op. cit., s. 61.
19 S. Flizak, Strój Zagórzan, Wrocław 1956, ryc. 52; seria „Atlas polskich strojów ludowych”.20 M. Małecki, Język polski …, op. cit.; A. Zaręba, O polskich gwarach na Orawie, „Rocznik Podhalański”, T. 5: 1992, s. 147–165.
21 J. Kąś, Słownik gwary orawskiej, Kraków 2003.
22 Zob. M. Małecki, Język polski …, op. cit.
25 Szerzej: J. Wielek, Strój górali łąckich, Wrocław 1999, s. 8–11; seria „Atlas polskich strojów ludowych”.
26 S. Flizak, op. cit. PODHALANIN 2 (27)

 

 

 Marek Skawiński
GÓRALSZCZYZNA POLSKA

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Share/Save/Bookmark